İsrail seçimlərinin ilkin nəticələri nəyi göstərir?
İlkin hesablamalar Beniamin Netanyahusun Likud partiyasının ən böyük siyasi qüvvə olaraq qaldığını göstərir. Netanyahusun ultra-millenar və ultra-ortodoks partiyalardan ibarət mövcud bloku 120 mandatlıq Knesesdə 61 mandatlıq çoxluğa yaxınlaşsa da, hələ ki, bu rəqəm tam dəqiqləşməyib. Analitiklər xəbərdarlıq edirlər ki, erkən nəticələr sağçı dəstəyin güclü olduğu bölgələrdən gəldiyi üçün yekun rəqəmlər fərqli ola bilər.
Seçicilərin 77%-dən çoxunun sandığa getməsi İsrail tarixində yüksək iştirak göstəricisidir. Bu yüksək aktivlik ölkədəki dərin siyasi bölünmənin və seçicinin gələcək istiqamət barədə ciddi narahatlığının göstəricisidir. Xüsusilə, hələ sayılmamış çoxsaylı məzun səsvermə məktubları, xüsusilə İsrail əsgərlərinin səsləri nəticələrin tam dəqiqləşməsi üçün bir neçə günə ehtiyac olduğunu göstərir.
Səsvermə iştirakı və region faktoru
Erkən nəticələrin sağçı seçicilərə meylli olması bir neçə amillə bağlıdır. Regionlar üzrə səslərin paylanması və hələ sayılmayan səsvermə məktublarının tərkibi yekun çoxluğu müəyyən edəcək. Bu səbəbdən, hər iki tərəf hələ də qələbəni iddia etməkdən çəkinir.
Gadi Eisenkotun rəqabəti və əks blokun vəziyyəti
Gadi Eisenkotun rəhbərlik etdiyi Yashar partiyası və onun ətrafındakı blok Netanyahusla bərabər və ya ona yaxın mövqedədir. Eisenkotun parlament çoxluğu əldə etməsi üçün İsrailin ərəb azlıq tərəfindən təmsil olunan partiyaların dəstəyi zəruridir. Lakin yoxlama nəticələri göstərir ki, bir çox yəhudilərin rəhbərlik etdiyi müxalifət partiyaları ortaq dəyərlərin olmaması səbəbindən ərəb partiyaları ilə əməkdaşlıq etməyəcəklərini bəyan ediblər.
Eisenkot öz dəstəkçilərinə müraciət edərək, xalqın Netanyahusdan ümidini kəsdiyini və 'uğursuzluq koalisiyasının' güvən itirdiyini vurğulayıb. O, İsrailin yenidən stabillik və birlik içində bir hökumətə ehtiyacı olduğunu bildirib. Buna baxmayaraq, müxalifətin daxilindəki bölünmələr Eisenkotun hökumət qurmasını çətinləşdirən əsas amillərdən biridir.
Ərəb partiyalarının 'kral yaradıcı' rolu nə qədər realdır?
İsrail əhalisinin beşdə birini təşkil edən və özlərini İsrailin fələstinli vətəndaşları kimi müəyyən edən ərəb partiyaları bu seçimlərdə rekord səviyyədə iştirak göstəriblər. Onların səsləri hər iki blok üçün həlledici ola bilər. Əgər müxalifət partiyaları 'tabu'nu pozaraq ərəb partiyaları ilə razılaşa bilsələr, Eisenkotun yolu açılacaq.
Ra'am partiyasının rəhbəri Mansur Abbasın fikrincə, siyasi partiyalar seçki dövründə bir şey deyib, seçkidən sonra başqa dil danışırlar. Abbas 2021-2022-ci illərdəki təcrübəyə istinad edərək, gələcək hökumətdə iştirak etməyə açıq olduqlarını bildirib. Lakin Netanyahus və müttəfiqləri ərəb partiyalarını daxili təhlükə kimi təqdim edərək onları ləğv etməyə çalışırlar.
Müxalifət daxilindəki gərginlik
Aviqdor Lieberman kimi sağçı siyasətçilər ərəb partiyalarının dəstəyi ilə qurulan azlıq hökumətində iştirak etməyəcəklərini açıq şəkildə bildiriblər. Bu, 7 oktyabr hadisələrindən sonra ərəb və yəhudilər arasındakı etibarsızlığın nə qədər artdığını göstərir.
İsrail cəmiyyətindəki dərin bölünmələr və siyasi gələcək
Bu seçimlər sadəcə bir liderlik referendumu deyil, həm də İsrailin hansı dəyərlər üzərində qurulacağına dair bir səsvermə idi. Bir tərəf daha radikal dini və millətçi trayektoriya istəyərkən, digər tərəf liberal və dünyəvi dəyərlərə sadiq qalmağı tələb edir. Professor Tamar Hermannin qeyd etdiyi kimi, 7 oktyabrın yaşadığı dəhşətli təsirlərə baxmayaraq, Netanyahus tərəfdarları və ona qarşı olanlar arasındakı nisbi çəki dəyişməyib.
Netanyahus korrupsiya ittihamları ilə bağlı məhkəmə prosesi ilə üzləşir, lakin onun siyasi nüfuzu hələ də möhkəmdir. Ölkə son dörd ildə ciddi hüquqi islahat mübahisələri və müharibələr (Qəzza, Livan və İran) ilə sarsılıb. Bu gərginlik seçicilərin qərarlarında həm də əsas amildir.
Yeni hökumətin qurulması prosesi necə işləyəcək?
Növbəti mərhələdə İsrail prezidenti İsaq Herzok seçilmiş partiyaların liderləri ilə məsləhətləşəcək və koalisya qurma ehtimalı ən yüksək olan namizədə tapşırıq verəcək. Əgər namizəd altı həftə ərzində çoxluq əldə edə bilməsə, digər namizədlərə şans veriləcək. Əgər heç kim hökumət qura bilməsə, ölkədə yenidən seçkilər keçirilməlidir.
Bu müddətdə Netanyahus hökuməti 'qulluqçu hökumət' (caretaker government) statusunda qalacaq və böyük siyasi dəyişikliklər etmək səlahiyyətinə malik olmayacaq. Siyasi mütəxəssis Yaakov Katzın vurğuladığı kimi, hər iki tərəf azlıq hökuməti qurmaq və ya partiyaçılıq 'sehrbazlığı' ilə çoxluq əldə etmək üçün intensiv mübarizə aparacaqlar.
Tez-tez verilən suallar (FAQ)
Seçki nəticələri niyə hələ də dəqiqləşməyib?
Çünki çoxsaylı səsvermə məktubları, xüsusilə orduda xidmət edən əsgərlərin səsləri hələ sayılmayıb. Bu səsvermə məktublarının sayı kifayət qədər böyük olduğu üçün yekun nəticələrin dəqiqləşməsi bir neçə gün çəkə bilər.
Netanyahus qələbə qazana bilərmi?
Bəli, Netanyahus Likud partiyasının ən böyük partiya kimi qalması ilə müəyyən uğur qazanıb. Lakin onun hökumət qurması üçün kiçik partiyalardan birini öz tərəfinə çəkməsi və ya koalisiyasını genişləndirməsi mütləqdir.
Eisenkotun üstünlüyü nədir?
Eisenkotun əsas üstünlüyü müxalifət blokunun birləşmə potensialıdır. Əgər müxalifət partiyaları ərəb partiyaları ilə işləməyə razı olsalar, Eisenkot parlamentdə çoxluq əldə edə bilər.
Ərəb partiyaları niyə vacibdir?
Ərəb partiyaları İsrail parlamentində kritik bir səs sayı təşkil edirlər. Onlar hər iki blok üçün 'kral yaradıcı' rolunu oynaya bilərlər, çünki hər iki tərəf çoxluq üçün onlara ehtiyac duyur.
Yeni seçkilər nə vaxt keçirilə bilər?
Əgər prezidentin tapşırdığı namizəd altı həftə ərzində koalisya qura bilməsə və heç bir siyasi qüvvə hökumət formalaşdıra bilməsə, növbəti aylarda yenidən seçkilər təyin edilə bilər.
Əsas qeydlər
- İsrail seçkilərində iştirak 77%-dən çox olaraq yüksək səviyyədədir.
- Netanyahus Likud partiyası ilə ən böyük tək partiya olaraq qalır.
- Hər iki əsas blok (Netanyahus və Eisenkot) parlament çoxluğu üçün mübarizə aparır.
- Ərəb partiyaları koalisiyanın qurulmasında həlledici faktor ola bilər.
- Yekun nəticələr əsgər səslərinin sayılması ilə bir neçə günə dəqiqləşəcək.
Nəticə
İsrail seçimləri ölkəni dərin bir siyasi qərarsızlığa və koalisiyaların qurulması prosesinə sürükləyir. Netanyahus və Eisenkot arasındakı rəqabət həm də İsrailin ideoloji kimliyinin mübarizəsidir. Bir tərəf sağçı-millətçi trayektoriya, digər tərəf isə liberal-dünyəvi dəyərləri müdafiə edir. Növbəti həftə prezidentin məsləhətləşmələri və koalisiyaların qurulma prosesi İsrailin yaxın gələcəkdə sabit olub-olmayacağını müəyyən edəcək. Bu müddətdə ölkə siyasi gərginlik və qulluqçu hökumət dövrünü yaşayacaq.
