İsrail siyasi mühitində niyə çıxmaz vəziyyət yaranıb?
İsrail seçkiləri nəticələri heç bir tərəfin təkbaşına və ya sabit koalisiyalarla idarəetmə üstünlüyü qazanmadığını göstərir. Səsvermənin demək olar ki, tamamlanmış hissəsi (97%+) göstərir ki, nə Netanyahunun sağçı koalisiyası, nə də Eisenkotun müxalifət bloku kifayət qədər mandat toplaya bilməyib. Bu, ölkənin siyasi strukturunda ciddi bir bloklanmaya səbəb olub.
Siyasi mühitdəki bu gərginlik bir neçə amillə bağlıdır. Bir tərəfdən, Netanyahunun sağçı və ultra-ortodoks partiyaları ilə olan sıx əlaqəsi, digər tərəfdən isə Eisenkotun hökuməti dəyişmək üzərində qurulmuş kampaniyası qarşıdurmanı dərinləşdirib. Hər iki tərəf öz seçicilərinə verdiyi vədləri pozmadan yeni bir ittifaq qurmaqda çətinlik çəkir.
Seçki nəticələrinin dəyişməsi və təsir faktorları
Maraqlı məqam odur ki, ilkin çıxış sorğuları Eisenkotun blokunun üstünlüyünü göstərsə də, sonradan edilən yeniləmələr Netanyahunun rəqibini ötüb keçdiyini göstərdi. Bu dəyişiklik, siyasi manevrlərin nə qədər qəfil ola biləcəyini nümayiş etdirir. Həmçinin, xarici amillər, xüsusilə İranla olan gərginlik və regional münaqişə ehtimalları, partiyaların daxili mübahisələrini kənara qoyub-qoymayacaqlarını müəyyən edəcək əsas amildir.
Netanyahunun rəhbərliyi altında milli birlik hökuməti mümkündürmü?
Milli birlik hökuməti ssenarisi Netanyahunun Eisenkotu öz tərəfinə çəkməsi ehtimalına əsaslanır. Lakin bu, Eisenkot üçün ciddi siyasi risklər daşıyır. Eisenkot öz kampaniyasını Netanyahunun hakimiyyətdən kənarlaşdırılması üzərində qurub və seçicilərinə Netanyahunun 'yalanlar mədəniyyəti' və 'təfrikiyyə' siyasətinə qarşı çıxdığını vəd edib.
Netanyahunun bu ssenari üçün əsas strategiyası Eisenkotun Yashar Partiyasını öz koalisiyasına dəvət etmək ola bilər. Bunun üçün o, hazırkı koalisiyasındakı uzaq sağçı və ultra-ortodoks partiyalardan imtina etməli olardı. Lakin Netanyahunun seçki gecəsi öz 'sadiq tərəfdaşlarına' təşəkkür etməsi və 'güclü sağçı hökumət' çağırışı etməsi, onun mövcud ittifaqları qorumaq istədiyinə işarə edir.
Bununla belə, iki əsas faktor bu ssenarini dəyişə bilər:
- Regional təhlükələr: İranla yenidən başlayan bir münaqişə partiyaları birləşməyə məcbur edə bilər.
- Siyasi təzyiq: Netanyahunun regional müdaxilələr üçün ABŞ-ı (xüsusilə Donald Trampı) cəlb etməyə çalışması, tənqidçilər tərəfindən öz siyasi mövqeyini qorumaq üçün bir taktika kimi qiymətləndirilir.
Eisenkotun rəhbərliyi altında ərəb partiyalarının iştirakı ssenarisi
Ərəb partiyalarının koalisiyaya daxil olması İsrail siyasətində sismik bir dəyişiklik olar. Bu ssenari hazırda müxalifətin majority əldə etməsi üçün yeganə yolu kimi görünür. Seçki gecəsi ərəb seçicilərinin rekord səviyyədə iştirakı bu partiyaların parlamentdə 19 mandat qazanması ilə nəticələndi. Bu, İsrailin təxminən beşdə birini təşkil edən ərəb əhalisinin sağçı hökuməti dəyişmək istəyindən qaynaqlanır.
Lakin bu ittifaqın qarşısında ciddi maneələr var:
- Yəhudi partiyalarının mövqeyi: Eisenkotun blokundakı demək olar ki, bütün yəhudi partiyaları ərəb partiyaları ilə hökumət qurmağı rədd ediblər.
- Siyasi qırıqlıq: 'United Arab' siyahısı hökumətə qoşulmağa hazır olduğunu bildirsə də, 'Joint List' yalnız xaricdən dəstək verməyi planlaşdırır.
- Fragillik: Belə bir koalisiyanın Qəzza və işğal olunmuş Qərb Çölü kimi həssas məsələlərdə çox zəif olacağı gözlənilir.
Ərəb seçicilərinin yeni rolu
İsrailin ərəb vətəndaşları uzun illər boyu seçkilərdə boykot nümayiş etdirsələr də, bu dəfəki yüksək iştirak onların siyasi prosesə təsir etmək istəyini göstərir. Bu iştirak həm də ən sağçı hökumətin gücünü sarsıtmaq məqsədi daşıyır.
Netanyahunun sağçı partiyalarla yeni majority qurması mümkün ola bilərmi?
Digər bir ssenari Netanyahunun Eisenkotun blokundakı bəzi sağçı liderləri öz tərəfinə çəkməsidir. Naftali Bennett və Aviqdor Lieberman bu ssenari üçün ən güclü namizədlər hesab olunurlar. Hər ikisi təhlükəsizlik məsələlərində sərt mövqe tutan sağçı siyasətçilərdir.
Lakin bu ehtimalın qarşısında iki əsas maneə var:
- Kampaniya vədləri: Həm Bennett, həm də Lieberman kampaniya dövründə birbaşa Netanyahunun kənarlaşdırılmasını tələb ediblər.
- Ultra-ortodoks məsələsi: Onların ultra-ortodoks gənclərin hərbi xidmətə cəlb edilməsi tələbi, Netanyahunun hazırkı koalisiyasındakı ortodoks partiyalarla birbaşa ziddiyyət yaradır.
Bəzi analitiklər Bennett və Lieberman partiyalarının ultra-ortodoks partiyaları əvəz edə biləcəyini düşünür, lakin mövcud riyazi hesablamalar bu qrupun majority üçün kifayət qədər mandat toplaya bilməyəcəyini göstərir.
Yeni seçkilər: Default çıxış yolu və Netanyahunun üstünlüyü
Əgər yuxarıdakı ssenarilərdən heç biri müzakirə olunmazsa, növbəti addım yeni seçkilər olacaq. Bu vəziyyət bir çoxları tərəfindən Netanyahunun qələbəsi kimi qiymətləndirilə bilər, çünki o, yeni seçkilər keçirilənə qədər müvəqqəti Baş nazir (caretaker PM) olaraq qalacaq.
Yeni seçkilərin Netanyahunun xeyrinə ola biləcəyi bir neçə faktor var:
- Ərəb seçicilərinin motivasiyası: Analitiklər yüksək ərəb iştirakının növbəti seçkilərdə təkrarlanmaya biləcəyini düşünürlər.
- Sağçı seçicilərin hərəkətə keçməsi: Yeni seçkilər sağçı seçiciləri daha çox səsləndirməyə sövq edə bilər.
- Xarici seçicilər: Xaricdən səsləməyə gələn və Netanyahuna qarşı olan təxminən 70,000 nəfərin növbəti dəfə eyni addımı atmayacağı ehtimal edilir.
- Electoral threshold: Seçki həddini (3.25%) keçə bilməyən kiçik sağçı partiyaların səslərinin Likud və müttəfiqlərinə keçmə ehtimalı var.
FAQ: İsrail seçkiləri haqqında tez-tez verilən suallar
Netanyahunun hazırkı vəziyyəti nədir?
Netanyahunun koalisiyası hazırda majority-ni əldə edə bilməyib. O, yeni hökumət qurulana qədər müvəqqəti Baş nazir kimi vəzifəsini icra edəcək. Onun əsas hədəfi ya yeni koalisiyalar qurmaq, ya da yeni seçkilərdə daha güclü nəticə əldə etməkdir.
Gadi Eisenkotun əsas vədi nə idi?
Eisenkot öz kampaniyasını Netanyahunun hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması üzərində qura bilib. O, Netanyahunu siyasi həyatdan istefa verməyə çağırıb və onun idarə etdiyi dövlətdəki bölünmə və təfrikiyyə siyasətinə qarşı çıxıb.
Ərəb partiyalarının rolu niyə vacibdir?
Ərəb partiyaları rekord səviyyədə 19 mandat qazanmağa yaxınlaşaraq İsrail parlamentində böyük bir gücə çevriliblər. Onların dəstəyi müxalifətin majority əldə etməsi üçün vacib olsa da, yəhudi partiyaları ilə olan siyasi uçurum bu imkanı çətinləşdirir.
Yeni seçkilər niyə Netanyahunun xeyrinə ola bilər?
Yeni seçkilərdə sağçı seçicilərin daha aktiv olması, ərəb seçicilərinin iştirakının azalması və kiçik sağçı partiyaların səslərinin Likud-a keçmə ehtimalı Netanyahunun şansını artıra bilər.
İran faktoru siyasi prosesə necə təsir edir?
İranla artan gərginlik və regional münaqişə ehtimalları partiyaları siyasi mübahisələri kənara qoyub milli birlik hökuməti qurmağa məcbur edə bilər. Bu, koalisiyalar üçün ən güclü katalizator hesab olunur.
Key takeaways
- İsrail seçkilərində heç bir blok majority əldə edə bilməyib, nəticə siyasi çıxmazdır.
- Netanyahunun koalisiyası və Eisenkotun bloku arasında yeni ittifaq qurmaq çətindir.
- Ərəb partiyaları rekord iştirakla 19 mandat qazanmaq üzrədir.
- Yeni seçkilər Netanyahunun müvəqqəti Baş nazir kimi qalması ilə mümkün görünür.
Nəticə
İsrailin siyasi gələcəyi hazırda böyük bir qeyri-müəyyənlik dövründədir. Ya Netanyahunun mövcud koalisiyasını genişləndirmək üçün radikal addımlar atması, ya da Eisenkotun müxalifətinin ərəb partiyaları ilə çətin ittifaqlar qurması lazımdır. Əgər bu ssenarilərin heç biri reallaşmasa, ölkə yenidən seçkilərə gedəcək. Bu proses həm daxili sosial bölünmələri, həm də regional təhlükəsizlik amillərini ciddi şəkildə sınağa çəkəcək.
