Minurso missinin mofatali: ABŞ-Rusiya və Morokkonun qələbəsi

Minurso missionin mofatali niyə baş verdi?

Minurso missionunun mofatali BMT Təhlükəsizlik Şurasında ABŞ və Rusiya arasında yaşanan kəskin diplomatik ziddiyyət nəticəsində baş verdi. ABŞ tərəfindən dəstəklənən və missiyanın mandatını uzatmağı nəzərdə tutan layihə, Rusiyanın vetosu ilə bloklandı. Rusiya tərəfindən təklif olunan alternativ layihə isə kifayət qədər səs toplaya bilmədi. Nəticədə, 31 oktyabr tarixində missiyanın mandatı rəsmən bitdi.

ABŞ-ın təklifi adi mandat uzadılmasından daha geniş idi. Bu layihə missiyanın adından "referendum" sözünü çıxarmağı və Morokkonun avtonomiya təklifini tək danışıq əsası kimi qəbul etməyi nəzərdə tuturdu. Fransa və Böyük Britaniya da daxil olmaqla 15 üzvün 11-i bu təklifi dəstəkləsə də, Rusiya bunu Morokkonun maraqlarına həddindən artıq üstünlük vermək kimi qiymətləndirərək vetosu ilə qarşısını aldı.

BMT-dəki diplomatik qarşıdurmanın detalları

BMT-nin bu qərarı göstərir ki, Västə Saxara məsələsi artıq sadəcə regional bir münaqişə deyil, həm də böyük güclərin qarşıdurma meydanına çevrilib. Rusiyanın vetosu Polisario Frontu tərəfindən dəstəklənərkən, ABŞ-ın mövqeyi Morokkonun suverenlik iddialarını gücləndirməyə xidmət edirdi. Minurso-nun likvidasiya dövrünə keçməsi ilə birlikdə, missiyanın 155 hərbi personalı və təxminən 62 milyon dollar dəyərindəndəki resursları tədricən geri çəkiləcək.

Västə Saxara münaqişəsinin tarixi kökləri nədən ibarətdir?

Västə Saxara münaqişəsi 1975-ci ildən bəri davam edən və Afrika kontinentinin ən uzunömürlü ərazi mübahisələrindən biridir. Əvvəllər İspaniya koloniyası olan bu ərazi, fosfat ehtiyatları və zəngin balıqçılıq sahələri ilə strateji əhəmiyyət kəsb edir. İspaniyanın bölgədən çəkilmə hazırlığı zamanı Morokko və Mauretaniya ərazi üzərində iddialar irəli sürdü. 1975-ci ildə Morokkonun "Yaşıl Yürüş" kampaniyası və sonradan imzalanan Madrid Sazişləri ilə Morokko şimal hissəsinin iki ərdəyini nəzarətə götürdü.

Polisario Frontu isə bu razılaşmanı kolonializm yerinə yeni bir hakimiyyət forması kimi qəbul etməyərək, müstəqillik uğrunda mübarizəyə başladı. Mauretaniya 1979-cu ildə iddialarından imtina etsə də, Morokko ilə Polisario arasındakı münaqişə davam etdi. Cənubi Qərbi Afrika ölkələrindən Əliniya Polisario-ya hərbi və siyasi dəstək verərək, minlərlə sahravalı qaçqına öz ərazisində ev sahibliyi etdi. Bu, Morokko və Əliniya arasındakı gərgin münasibətlərin də əsas səbəbi oldu.

Minurso missiyasının əsas vəzifələri və uğursuzluq səbəbləri nə idi?

Minurso missiyasının əsas məqsədi 1991-ci ildə bağlanan atəşkəsi nəzarətdə saxlamaq və ərazinin gələcəyi barədə referendum keçirmək idi. Lakin onilliklər boyu planlaşdırılan səsvermə heç vaxt baş tutmadı. Əsas maneə, səsverməyə kimlərin iştirak edə biləcəyi və seçicilərin identifikasiyası məsələsində tərəflər arasında yaranan razılıqsızlıq idi.

Morokko 2007-ci ildə sahravalara daxili işləri idarə etmək hüququ verən, lakin müdafiə və xarici siyasəti Rabata buraxan bir avtonomiya planı təklif etdi. Polisario Frontu və Əliniya isə müstəqillik variantının da daxil olduğu referendum tələb etməklə bu planı rədd etdilər. 2020-ci ildə atəşkəsin pozulması ilə vəziyyət daha da gərginləşdi, lakin BMT-nin vasitəçiliyi ilə əldə olunan nəticələr kifayət etmədi.

Morokko niyə bu mofatali qələbə kimi qeyd edir?

Morokkonun kral sarayı və rəsmi nümayəndələri Minurso-nun mandatının bitməsini diplomatik bir uğur kimi qiymətləndirir. Morokko tərəfdarları hesab edirlər ki, BMT-nin bu missiyası münaqişəni həll etmək əvəzinə, onu dondurmaq və Morokkonun suverenlik iddialarını zəiflətmək üçün bir mexanizmə çevrilmişdi. İndi Rabatın referendum tələblərindən uzaqlaşaraq, avtonomiya planını irəli sürmək üçün daha geniş diplomatik manevr imkanı var.

Morokkonun xarici siyasəti son illərdə böyük uğurlar qazanmaqdadır. Məsələn, 2020-ci ildə ABŞ Morokkonun Västə Saxara üzərindəki suverenliyini tanıdı. Fransa isə 2024-cü ildə avtonomiya planını ən real həll yolu kimi dəstəklədi. Morokkonun Afrika İttifaqına qayıtması və ən azı 10 Afrika ölkəsinin ərazidə diplomatik missiyalar açması, Rabatın regional dəstəyi artırmaq strategiyasının bir hissəsidir.

Diplomatik dəyişikliklərin gələcək perspektivləri

Morokko parlamentinin spikeri Ahmed Touizi bildirib ki, ölkə artıq münaqişəni sadəcə idarə etmək dövrünü geridə qoyaraq, avtonomiya planını tətbiq etmək və ərazidə inkişaf layihələrinə fokuslanmaq dövrünə keçir. Lakin bu vəziyyət hüquqi statusu dəyişmir; Västə Saxara hələ də BMT-nin özünüidarə etməyən ərazilər siyahısındadır və Afrika İttifaqı SADR-ı (Sahra Ərəb Demokratik Respublikası) tanıyır.

Bu qərar bölgədə yeni bir müharibəyə səbəb ola bilərmi?

Minurso-nun bölgədən çəkilməsi hərbi gərginliyin artması riskini özündə daşıyır. Missiya illərdir ki, hər iki tərəf arasındakı hərbi hərəkətləri izləyir və eskalasiyanın qarşısını almağa çalışırdı. İnsan haqları və humanitar təşkilatlar, xüsusən də Oxfam, nəzarət mexanizmlərinin yox olmasının bölgədəki sabitliyi sarsıda biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər.

Polisario Frontunun nümayəndəsi Sidi Omar BMT-nin ABŞ təklifini "sülh prosesinin təməllərini dağıdan addım" kimi qiymətləndirib. Əgər diplomatik kanallar tamamilə sıxılarsa, 2020-ci ildə olduğu kimi, silahlı mübarizənin yenidən başlaması ehtimalı yüksəkdir. Bu, həm regional, həm də beynəlxalq təhlükəsizlik üçün ciddi bir sınaq olacaq.

FAQ: Minurso və Västə Saxara haqqında tez-tez verilən suallar

Minurso missiyasının mofatali nə deməkdir?

Bu, BMT-nin Västə Saxara bölgəsindəki sülhü qorumaq və referendum hazırlamaq üçün yaratdığı xüsusi missiyanın rəsmən fəaliyyətini dayandırması deməkdir. ABŞ və Rusiyanın veto mübarizəsi nəticəsində missiyanın mandatı uzadılmayıb və missiya indi likvidasiya dövründədir.

Morokkonun avtonomiya planı nədir?

Morokkonun təklif etdiyi bu plan, sahravalara daxili işləri idarə etmək üçün geniş səlahiyyətlər verilməsini, lakin müdafiə, xarici siyasət və əsas suverenlik hüquqlarının Morokko dövləti tərəfindən saxlanılmasını nəzərdə tutur.

Polisario Frontu nə tələb edir?

Polisario Frontu Västə Saxaranın tam müstəqilliyini tələb edir. Onlar BMT-nin sahra xalqının özünü müəyyən etmə hüququnu təmin edən, müstəqillik variantının da daxil olduğu bir referendum keçirməsini tələb edirlər.

Rusiyanın vetosu niyə vacib idi?

Rusiya ABŞ-ın təklif etdiyi yeni mandat formatına qarşı çıxdı. Rusiya hesab edirdi ki, ABŞ-ın təklifi referendum anlayışını zəiflədir və Morokkonun mövqeyini ədalətsiz şəkildə üstün qoyur. Bu veto missiyanın dayandırılmasına səbəb oldu.

BMT-nin yeni mövqeyi nədir?

BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş sahra xalqının özünü müəyyən etmə hüququnun hökmən qorunmalı olduğunu vurğulayıb. O, missiyanın yoxluğu fonunda bölgədə yenidən silahlı toqquşmaların baş verməsi riskindən xəbərdar edib.

Key takeaways

• Minurso missiyasının mandatı ABŞ-Rusiya veto mübarizəsi nəticəsində 31 oktyabrda bitdi.
• Morokko bu hadisəni öz avtonomiya planını irəli sürmək üçün diplomatik qələbə kimi görür.
• Polisario Frontu və Əliniya BMT-nin yeni təkliflərini regionun sülhü üçün təhlükəli hesab edir.
• BMT missiyasının yoxluğu bölgədə hərbi gərginliyin artması riskini yaradır.

Nəticə

Minurso missiyasının mofatali Västə Saxara məsələsini yeni və qeyri-müəyyən bir mərhələyə daşıdı. Bir tərəfdən Morokko diplomatik üstünlük qazanaraq öz suverenlik iddialarını gücləndirməyə çalışır, digər tərəfdən isə Polisario Frontu və onun müttəfiqləri bu addımı ədalətsizlik kimi qiymətləndirir. BMT-nin nəzarət mexanizmlərinin yoxluğu bölgədəki sülhü daha həssas vəziyyətə gətirib. Gələcək illər həm Morokkonun avtonomiya planının tətbiqi, həm də potensial yeni silahlı toqquşmaların qarşısının alınması baxımından kritik əhəmiyyət kəsb edəcək.